yr ystafell gefn

Rholio Wyau

Mewn rhai ardaloedd yng Nghymru - yn enwedig yn y Gogledd-ddwyrain - mae pobl yn dal i ddringo i ben bryn neu fynydd adeg y Pasg. Weithiau gwelir dawnsio a mabolgampau ar ben y bryn neu’r mynydd i groesawu’r haul ond i’r rhan fwyaf mae’r weithred o ddringo’r allt yn hen ddigon o ymarfer corff!

Arfer arall ydy’r arfer o ferwi a phaentio wyau a’u rholio i lawr ochr bryn i weld pa un sydd yn mynd bellaf.

Taflu Blodau Gwynion i’r Afon

Mae blodau gwynion – ac yn arbennig y lili wen - yn cael eu cysylltu â bywyd newydd ac atgyfodiad. Maen nhw’n cynrychioli llaeth mam. Mewn rhai ardaloedd yng Nghymru byddai pobl yn taflu blodau gwynion i’r afon lle y byddai’r llif yn eu cludo i’r byd tragwyddol. Mae'r traddodiad hwn yn dal yn fyw mewn rhai ardaloedd ym Morgannwg.

Paentio Wyau

Symbolau o fywyd newydd ydy wyau ac mae eu ffurf yn awgrymu tragwyddoldeb gan nad oed ‘dechrau’ na ‘diwedd’ amlwg. Byddai pobl yn coginio ac yn paentio wyau mewn lliwiau llachar a byddai arwyddocad arbennig i’r lliwiau a’r partrymau. Byddai wyau ffres yn cael eu defnyddio mewn rhai ardaloedd mewn gornestau wyau lle y byddai plant yn rholio ŵy ac yn ceisio torri plisgyn ŵy ei wrthwynebydd.

Doedd dim sôn am wyau siocled yng Nghymru tan y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Clapio am Wyau

Mae sawl enghraifft trwy Ewrop o’r arfer o fynd o dy i dy i ddychryn gwrachod ac ysbrydion drwg. Yng Nghymru mae traddodiad o glapio am wyau – sef mynd o dy i dy yn gwneud swn byddarol â darnau o bren i ddychryn ysbrydion drwg - a chael ŵy yn anrheg gan bobl y tŷ. Mewn rhai ardaloedd byddai pobl yn cynnau coelcerth i ddychryn y gwrachod – a chlirio’r tir.

Roedd arfer arall – sef addurno cadair a’i chludo o ddrws i ddrws i chwilio am lancesi ifainc! Byddai’r merched yn cael eu rhoi ar y gadair a’u taflu i fyny i’r awyr a byddai’r bechgyn yn disgwyl cusan am eu gwaith caled! Mae’n debyg mai dathlu ffrwythlondeb y gwanwyn oedd pwrpas yr arfer hwn.

Addurno’r Beddau

Sonnir am ‘Palm Sunday’ yn Saesneg ond ‘Sul y Blodau’ yn Gymraeg. Byddai cymunedau cyfan yn tacluso’r beddau ac yn eu haddurno â blodau. Byddai dillad newydd hefyd yn cael eu gwisgo.

Bwyta Cig Oen

Sonnir am fwyta cig oen yn y Beibl pan oedd pobl Israel yn dathlu yn yr Aifft. Yng Nghymru, mae rheswm arall dros fwyta cig oen adeg y Pasg sef bod digon ohono a bod cig oen Cymru yn well nag unrhyw gig oen yn y byd!

Mae gwerthiant cig oen yn codi 25% yng Nghymru dros y Pasg bob blwyddyn.

Cymanfa Ganu’r Pasg

Yn y capeli yng Nghymru, roedd Cymanfa Ganu’r Pasg yn ddigwyddiad o bwys. Weithiau, byddai llyfrynnau arbennig yn cael eu cyhoeddi a byddai ymarferion yn cael eu trefnu dros gyfnod o wythnosau cyn y digwyddiad. Fel arfer byddai’r Gymanfa Ganu yn cael ei chynnal ar ddydd Llun y Pasg.

Mewn rhai ardaloedd byddai’n rhaid trefnu seddau ychwanegol y tu allan i’r capel.

Bando

Roedd y gêm Bando, a oedd yn debyg i hoci, yn boblogaidd ym Morgannwg tan y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yn ddiweddar gwelwyd ymdrechion yma ac acw i ddechrau chwarae’r gêm eto. Roedd Bando yn gêm eithaf aeddfed yn yr ystyr bod rheolau pendant i nodi faint o bobl oedd yn cael chwarae rhan, lle roedden nhw’n cael chwarae a lliwiau’r timau, Yn anffodus roedd y rheolau hyn yn amrywio o le i le gan arwain at ddadlau ffyrnig! Doedd dim cysylltiad uniongyrchol â’r Pasg ond byddai Bando yn cael ei chwarae yn y rhan fwyaf o wyliau’r plwyfi yn y sir.

Cristnogaeth yng Nghymru a Dyddiadau’r Pasg

Yn ôl y traddodiad Joseff o Arimathea ddaeth â Christnogaeth i Brydain ond beth am Gymru? Mae’n sicr y byddai Cristnogion ymhlith milwyr byddin Rhufain yng Nghymru ond yn ôl un o haneswyr Rhufain, roedd Cristnogaeth wedi cyrraedd ardaloedd na fu erioed ym meddiant y Rhufeiniaid. Mae un peth yn sicr. Erbyn y chweched ganrif roedd Cristnogaeth â gafael sicr ar Gymru.

Dethlir y Pasg ar y dydd Sul ar ôl y lleuad llawn ar neu ar ôl Alban Eilir. Mae hyn yn golygu y gall y Pasg ddigwydd unrhyw bryd rhwng 22 Mawrth a 25 Ebrill.

Mae’n debyg bod y gair Pasg yn perthyn i’r gair ‘pascha’ yn iaith y Groegiaid. Mae rhai hefyd wedi tynnu sylw at y cysylltiad â’r gair ‘pesgi’ yn Gymraeg.