yr ystafell gefn

Gwasanaeth y Plygain

Mae’r Plygain yn wasanaeth Nadolig sydd yn unigryw i Gymru. Byddai’r dynion yn mynd i’r eglwys yn gynnar iawn yn y bore ac yn canu cerddoriaeth draddodiadol yn ddi-gyfeiliant.

Byddai’r gwragedd yn aros gartref yn pobi, yn gwneud cyflaith ac yn chwarae gêmau. Mewn rhai traddodiadau byddai’r merched a’r plant yn mynd i’r eglwys ac yn addurno’r adeilad â chanhwyllau.

Helpu'r Di-gartref

Am wybodaeth am sut i gynorthwyo’r di-gartref yng Nghymu beth am glicio ar un o’r dolenni hyn? Os dych chi am i ni ychwanegu dolen, rhowch wybod.

http://www1.salvationarmy.org.uk/christmas

http://cymru.shelter.org.uk/home/index.cfm

http://www.helptheaged.org.uk/

Y Fari Lwyd

Mae dathliadau sy’n defnyddio penglogau anifeiliaid yn gyffredin trwy’r byd ac mae gan Dde Cymru ei thraddodiad arbennig ei hun – y Fari Lwyd.

Mae’r gaseg a’i chyfeillion yn curo ar ddrysau tai a thafarndai ac yn canu nifer o benillion. Mae cystadleuaeth farddol yn dilyn gyda’r naill barti a’r llall yn herio ac yn dweud pethau mawr! Yr enw ar y gystadleuaeth ydy ‘pwnco’ Pan fydd y canu drosodd, mae’r Fari Lwyd a’i chyfeillion yn mynd i mewn i’r tŷ.

Stori'r Nadolig

Penderfyniad y Frenhines Elisabeth I oedd sicrhau bod copi o’r Beibl yn Gymraeg ym mhob eglwys yng Nghymru erbyn Nadolig 1588.

Cyfieithwyd y Beibl i gyd, yr Hen Destament a'r Testament Newydd, gan William Morgan, ficer Llanrhaeadr ym Mochnant Sir Ddinbych a oedd yn 43 oed ar y pryd.

Cafodd Morgan, yn nes ymlaen, ei ordeinio yn Esgob Llandaf.

Siôn Corn

Sant Niclas ydy ‘Santa Claus’ – esgob o dref Myra, Asia a fu farw rhwng 270 O.C a 280 O.C. Roedd yn enwog am ei haelioni ac am roi anrhegion i’r tlawd. Mae naw o eglwysi’r Eglwys yng Nghymru wedi’u cysegru iddo.  

Cafodd yr enw Cymraeg ‘Siôn Corn’ ei fathu gan J Glynne Davies yn nauddegau’r ugeinfed ganrif.

Mwynhau S4C

Mae gan S4C arlwy arbennig dros y Nadolig a’r flwyddyn newydd! Ewch i hafan www.dysguars4c.co.uk am fanylion.

Canu Carolau

Dechreuodd yr arfer o fynd o dŷ i dŷ i ganu carolau yn ystod Oes Fictoria ac yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg y cyfansoddwyd y rhan fwyaf o’r carolau poblogaidd fel ‘O Dawel Ddinas Bethlehem’ ( 1848). Erbyn hyn, mae llai o ganu carolau bob blwyddyn oherwydd ofnau am iechyd a diogelwch a’r ffaith nad ydy pobl mor gyfarwydd â’r geiriau.

Un traddodiad a ddaeth i ben yng Nghymru yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg yng Nghymru oedd celynnu – curo merched â chelyn ar eu breichiau a’u coesau ar Ŵyl San Steffan – nes eu bod yn gwaedu!

Problemau Cysgu

Erbyn hyn, meddwl am Siôn Corn sy’n cadw plant ar ddi-hun. Ers talwm, byddai plant yn fwy tebygol o aros ar ddi-hun cyn y Flwyddyn Newydd. Ar fore’r Calan, byddai plant yn mynd o dŷ i dŷ gyda brigau bytholwyrdd a dŵr o’r ffynnon agosaf. Byddai’r brigau yn cael eu defnyddio i dasgu dŵr i wynebau pobl fel symbol o burdeb a bywyd newydd. Byddai’r plant wedyn yn derbyn ceiniog neu ddwy.

Straen Siopa Nadolig